Pod koniec XIX i na początku XX wieku kanadyjskie Góry Skaliste stały się miejscem intensywnego rozwoju gospodarczego oraz masowej imigracji z Europy Środkowej, Wschodniej i Południowej. Rozwój przemysłowy Kolumbii Brytyjskiej, napędzany budową Kanadyjskiej Kolei Pacyficznej (Canadian Pacific Railway — CPR) oraz dynamicznym rozwojem górnictwa węgla kamiennego w rejonie Przełęczy Crowsnest (Crows Nest Pass), wymagał ogromnych nakładów siły roboczej. Emigranci z Galicji, Królestwa Polskiego, a także przesiedleńcy ze Stanów Zjednoczonych utworzyli stabilne społeczności słowiańskie w takich ośrodkach jak Fernie i Revelstoke.
Fernie: Górnictwo węglowe i kształtowanie się Polonii
Miasto Fernie, położone w dolinie rzeki Elk (Elk River) niedaleko granicy z Albertą i USA, zostało oficjalnie zarejestrowane w 1898 roku po rozpoczęciu eksploatacji złóż węgla kamiennego w 1897 roku. W 1929 roku Józef Lubicz w opracowaniu „Kanada – kraj i ludność” wskazywał, że Fernie i jego okolice były największym skupiskiem Polaków w Kolumbii Brytyjskiej — zamieszkiwało tam około 200 Polaków (dla porównania, w Vancouver mieszkało wówczas niewiele ponad 200).
Pierwotna fala imigrantów słowiańskich składała się głównie z górników przybywających z rejonów wydobycia węgla w USA (w szczególności ze stanu Pensylwania), a także bezpośrednio z Galicji Wschodniej i Małopolski. Analiza metryk parafialnych i dokumentów archiwalnych wykazuje, że większość rodzin pochodziła z takich miejscowości jak Jusz czyna, Leśna, Lipowa, Radziechowy, Wieprz, Wilkowice, Jabłonków, Słobódka, a także z okolic Krakowa, Bochni, Rzeszowa, Przemyśla i Żywca.
Sytuacja społeczna i ksenofobia
Na przełomie wieków słowiańscy robotnicy w Kanadzie zmagali się z silną presją etniczną i społeczną. W anglojęzycznej prasie oraz w języku potocznym regularnie pojawiały się określenia pogardliwe (“bochunk”, “hunkie”, “wop”, “dago”). Anglikański duchowny wielebny David Holford opisał rosnący napływ imigrantów słowami: «A town simply flooded with flotsam and jetsam of Europe… of the scum and off-scouring of other countries». W odpowiedzi na te ataki na łamach lokalnej prasy ukazywały się artykuły w obronie imigrantów (często pod pseudonimami, np. “Fair Play”), dowodzące, że Słowianie są pracowitymi osadnikami, stanowiącymi solidny fundament kanadyjskiego społeczeństwa.
Działalność Józefa Franciszka Rudnickiego i internowanie Polaków podczas I wojny światowej
Czołową postacią w życiu społecznym i prawnym Polonii w Fernie był Józef Franciszek Rudnicki (J. F. Rudnicki). Przybył do Fernie w 1904 roku z Plymouth w stanie Pensylwania. Pracował w przedsiębiorstwie Trites & Wood oraz w Home Banku, a także wszedł w skład władz Fernie Board of Trade i pełnił funkcję notariusza (Notary Public).
Wystąpienie w obronie internowanych w obozie Morrissey
Po wybuchu I wojny światowej w 1914 roku poddani Austro-Węgier i Niemiec mieszkający w Kanadzie znaleźli się pod groźbą internowania jako „wrodzy obcokrajowcy” (alien enemies). W pobliżu Fernie utworzono obóz internowania Morrissey (Morrissey Internment Camp).
Rudnicki, który pracował jako tłumacz i cenzor listów w obozie Morrissey, aktywnie angażował się w ochronę praw uwięzionych. 22 maja 1916 roku skierował oficjalny list do gen. Williama Ottera (General W. D. Otter):
J. F. RUDNICKI
NOTARY PUBLIC
Fernie, B.C., May 22nd 1916.
General Otter,
O.C. Internment Operations,
Ottawa, Ontario.
Sir:-
Re Morrissey Internment Camp.
I have read over the list of names of the Polish, Ukrainians, Slavic and Hungarian men
interned at Morrissey Camp, and I personally know a large number of them, and I would
have no hesitation in recommending the release, for employment, of the Poles, Ukrainians
and Slavs, particularly when their employers would undertake to report on them from day to day.
I do not know of any of them who would be dangerous to the State.
Yours very truly,
J. F. Rudnicki
Dzięki jego poręczeniu oraz staraniom lokalnych pracodawców wielu internowanych uzyskało zwolnienie i możliwość powrotu do pracy. Podczas wystąpień publicznych Rudnicki stanowczo podkreślał, że polscy i słowiańscy imigranci nie są wrogami, lecz sprzymierzeńcami zasługującymi na sprawiedliwe traktowanie.
Revelstoke i Mount Cartier: Kolej i rolnictwo
Miasto Revelstoke, powstałe w 1885 roku w wąskiej dolinie rzeki Kolumbia, rozwijało się jako ważny węzeł kolejowy CPR. Na południe od miasta, w rejonie Mount Cartier, ukształtowała się społeczność rolniczo-osadnicza, określana w dokumentach jako Austrian Settlement, a później Ukrainian Settlement.
Wiele rodzin pochodziło z wsi Tudorkowice, Wojsławice, Kamionka Strumiłowa oraz z powiatów husiatyńskiego i czortkowskiego. Mimo że w oficjalnych spisach ludności wielu osadników zapisywano jako poddanych austriackich, utrzymywali oni język polski, wiarę katolicką oraz tradycje kulturowe.
Podział pracy i rola kobiet
Prowadzenie gospodarstwa wymagało wysiłku całej rodziny. Podczas gdy mężczyźni pracowali przy utrzymaniu torów kolejowych CPR (jako *Section Foreman* lub robotnicy torowi), kobiety prowadziły gospodarstwa rolne: hodowały drób, produkowały masło i jaja, dostarczając żywność mieszkańcom Revelstoke i zapewniając stabilność finansową rodzinom.
Kluczowe postacie słowiańskiej emigracji w regionie
Poniższa tabela przedstawia zestawienie najważniejszych postaci i rodzin z społeczności polskiej i słowiańskiej w Fernie i Revelstoke:
